ETS – Emisyon
Ticaret Sistemi

Tahsisat, ETS sisteminin temel birimidir. Basit anlatımla tahsisat, işletmenin belirli miktarda sera gazı emisyonu için ETS kapsamında kullanabileceği elektronik bir haktır.

Tahsisatlar İşlem Kayıt Sistemi üzerinde oluşturulur, işletmelerin hesaplarında tutulur, transfer edilebilir ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi amacıyla teslim edilir.

ETS kapsamında işletmelerin doğrulanmış yıllık sera gazı emisyonları ile teslim ettikleri tahsisat miktarlarının uyumlu olması gerekir.

Örneğin; Bir tesisin doğrulanmış emisyonu: 100.000 ton CO₂e olsun. İşletmenin ücretsiz olarak: 75.000 tahsisat aldığını varsayalım. Bu durumda kalan: 25.000 tahsisat için işletmenin ETS piyasasında ilave tahsisat temin etmesi gerekebilir.

Dolayısıyla yüksek emisyon artık doğrudan bir maliyet unsuru haline gelebilir.

ETS kapsamındaki tüm tahsisatların işletmeler tarafından piyasadan satın alınması zorunlu değildir. Türkiye ETS Yönetmeliği ücretsiz tahsisat mekanizmasını da düzenlemektedir.

Ücretsiz tahsisatların dağıtımında temel olarak alt tesis bazlı kıyaslama yöntemi kullanılmaktadır.

Ücretsiz tahsisat hesabında;

• alt tesis faaliyet seviyesi,
• ilgili kıyas değeri,
• ücretsiz tahsisat oranı,
• sektörel faaliyet katsayısı,
• gerektiğinde sektörel düzeltme faktörleri

Ücretsiz tahsisat miktarının hesaplanmasında tesisin yalnızca toplam emisyonuna bakılmaz. Tesis içerisindeki üretim proseslerinin ve alt tesislerin doğru şekilde belirlenmesi önem taşır.

Yönetmeliğe göre ücretsiz tahsisatlar için işletmelerin elektronik ortamda başvuru yapması gerekir. Başvurular Ulusal Tahsisat Planının yayımlanmasından sonra belirtilen süre içinde gerçekleştirilir.

Kıyas değeri, belirli bir ürünün veya üretim faaliyetinin ne kadar karbon yoğun olması gerektiğini karşılaştırmak için kullanılan referans değerdir.

Basitleştirilmiş olarak: Üretim miktarı × Kıyas değeri işletmenin ücretsiz tahsisat hesabının temel girdilerinden biri olabilir.

Böylece sistem yalnızca geçmişte çok emisyon yapan tesislere daha fazla tahsisat verilmesi mantığıyla çalışmaz. Karbon verimliliği daha yüksek olan tesislerin avantajlı hale gelmesi hedeflenir.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde yalnızca; “Toplam kaç ton CO₂ salıyoruz?” sorusu değil, “Bir ton ürün üretirken kaç ton CO₂ salıyoruz?” sorusu da kritik hale gelecektir.

ETS açısından bir sanayi tesisi bazı durumlarda tek bir bütün olarak değil, farklı üretim ve enerji faaliyetlerinden oluşan alt tesisler şeklinde değerlendirilir.

Yönetmelikte ücretsiz tahsisat hesapları kapsamında örneğin;

• ürün kıyasına dayalı alt tesis,
• ölçülebilir ısı kıyasına dayalı alt tesis,
• yakıt kıyasına dayalı alt tesis,
• üretim sürecine yönelik alt tesis

Bu nedenle ETS çalışmasının önemli aşamalarından biri tesisin doğru alt tesis yapısının oluşturulmasıdır.

Yanlış alt tesis kurgusu ücretsiz tahsisat hesabını doğrudan etkileyebilir.

ETS'nin temelinde bir üst sınır – cap bulunmaktadır. Üst sınır, ETS sistemi içerisinde belirli bir dönemde piyasada bulunacak toplam tahsisat miktarının sınırlandırılmasını ifade eder.

Türkiye ETS Yönetmeliğinde üst sınırın belirlenmesinde emisyon yoğunluğu temelli yaklaşım esas alınmıştır.

Üst sınır; ücretsiz dağıtılacak tahsisatlar + birincil piyasaya sunulacak tahsisatlar ile ilişkilidir.

Ulusal Tahsisat Planı sistemin bu açıdan temel belgelerinden biridir.

Tahsisatlar ETS piyasasında işlem görebilir. Genel mantık şu şekildedir:

Emisyonu tahsisatından düşük olan işletme Elinde fazla tahsisat bulunabilir. Bu tahsisatları belirlenen piyasa kuralları çerçevesinde değerlendirebilir.

Emisyonu tahsisatından yüksek olan işletme Eksik kalan tahsisatları piyasadan temin etmek zorunda kalabilir.

Dolayısıyla: düşük karbonlu üretim → daha düşük karbon maliyeti yüksek karbonlu üretim → daha yüksek karbon maliyeti ilişkisi oluşur.

Bu mekanizma işletmeleri emisyon azaltımı yapmaya ekonomik olarak teşvik eder.

Türkiye ETS Yönetmeliği birincil ve ikincil piyasa yapısını öngörmektedir.

Birincil Piyasa Tahsisatların ilk kez piyasaya sunulduğu piyasadır. İhaleler ve diğer belirlenen yöntemlerle tahsisatlar işletmelere sunulabilir.

İkincil Piyasa Daha önce piyasaya sunulmuş tahsisatların piyasa katılımcıları arasında alınıp satılabildiği piyasadır.

Bu yapı sayesinde tahsisatlar ekonomik değeri olan bir karbon piyasası aracına dönüşmektedir.

ETS kapsamındaki tesislerin yıllık doğrulanmış emisyonları belirlendikten sonra, işletmenin bu emisyonlara karşılık gelecek miktarda tahsisatı sisteme teslim etmesi gerekir.

Türkiye ETS Yönetmeliğine göre teslim yükümlülüğü İşlem Kayıt Sistemi üzerinden gerçekleştirilecektir.

Basitleştirilmiş örnek: Doğrulanmış emisyon: 100.000 ton CO₂e İşletmenin teslim etmesi gereken tahsisat: 100.000 Ücretsiz alınan tahsisat: 70.000 Eksik miktar: 30.000

İşletmenin bu açığı ETS piyasası kapsamında yönetmesi gerekir.

Bu nedenle ETS yönetiminde emisyon hesabı kadar tahsisat pozisyonunun yönetimi de önemli hale gelecektir.

Tahsisatların oluşturulması, işletme hesaplarına aktarılması, elde bulundurulması, transfer edilmesi, teslim edilmesi ve iptal edilmesi gibi işlemleri elektronik İşlem Kayıt Sistemi üzerinden gerçekleştirilecektir.

Her tesis için işletme adına hesap oluşturulması öngörülmektedir.

Bu sistem ETS'nin muhasebe ve kayıt altyapısını oluşturacaktır.

ETS'nin sağlıklı çalışabilmesi için güvenilir emisyon verisine ihtiyaç vardır. Bu nedenle MRV / İRD sistemi ETS'nin temelini oluşturur.

• İzleme Tesisin emisyon kaynaklarının ve faaliyet verilerinin düzenli olarak takip edilmesi.
• Raporlama Yıllık sera gazı emisyonlarının hesaplanması ve raporlanması.
• Doğrulama Emisyon raporunun bağımsız yetkili doğrulayıcı kuruluş tarafından kontrol edilmesi.
• ETS Doğrulanmış emisyon miktarına göre tahsisat yükümlülüğünün belirlenmesi.

Bu nedenle hatalı bir MRV sistemi yalnızca çevresel raporlama problemi değildir. Doğrudan işletmenin ETS maliyetini de etkileyebilir.

bir çevre vergisi değildir. Devlet tarafından yalnızca ton CO₂ başına sabit bir vergi alınması sisteminden farklıdır.

Sadece sera gazı raporu değildir. MRV, ETS'nin veri altyapısıdır ancak ETS bunun ötesinde karbon piyasası ve tahsisat yönetimini içerir.

Sadece karbon ayak izi değildir. Kurumsal karbon ayak izi çalışmaları ile ETS kapsamındaki tesis emisyonlarının hesaplanması farklı sınırlar ve mevzuat kuralları içerebilir.

CBAM ile aynı sistem değildir. CBAM, Avrupa Birliği'ne ithal edilen belirli ürünlerin gömülü emisyonlarıyla bağlantılı bir sınırda karbon düzenleme mekanizmasıdır.

Türkiye ETS ise Türkiye'deki kapsama giren tesislerin sera gazı emisyonlarını ve tahsisat yükümlülüklerini düzenleyen ulusal karbon piyasası sistemidir. Ancak iki sistem arasında özellikle karbon maliyetleri ve AB ile ticaret açısından önemli bağlantılar bulunmaktadır.

ETS devreye girdiğinde sanayi işletmelerinin yönetmesi gereken yeni bir ekonomik değişken ortaya çıkmaktadır: Karbon maliyeti

Bir işletmenin;

• toplam yıllık emisyonu,
• ürün başına emisyon yoğunluğu,
• ücretsiz tahsisat miktarı,
• piyasadan alınması gereken tahsisat,
• tahsisat fiyatı

karbon maliyetini doğrudan etkileyebilir.

Bu nedenle ETS artık yalnızca çevre biriminin takip edeceği bir konu değildir.

Aşağıdaki birimlerin birlikte çalışması gerekecektir: Çevre Üretim Enerji Finans Satın Alma Üst Yönetim

ETS hazırlığının son güne bırakılmaması gerekir.

İşletmelerin öncelikle:

• ETS kapsam durumunu belirlemesi,
• MRV sistemini kontrol etmesi,
• doğrulanmış emisyon verilerini analiz etmesi,
• üretim ve emisyon yoğunluğunu hesaplaması,
• alt tesis yapısını belirlemesi,
• ücretsiz tahsisat potansiyelini değerlendirmesi,
• karbon maliyeti senaryoları oluşturması,
• emisyon azaltım fırsatlarını belirlemesi

önerilmektedir.